درسنامه آموزشی علوم تجربی کلاس هفتم

نان و پنیر و سبزی میان وعدهٔ سالمی است. برای اینکه مواد مغذّی آن به یاخته‌های بدن ما برسند، ابتدا باید ریز و خرد شود. این کار را چه دستگاهی در بدن ما انجام می‌دهد؟ این دستگاه از چه قسمت‌هایی تشکیل شده است و چه ویژگی‌هایی دارد؟

در این فصل با اجزا و کار دستگاه گوارش آشنا می‌شوید.

گوارش غذا

غذایی که می‌خورید، مواد مغذّی را برای یاخته‌های بدن شما فراهم می‌کند؛ اما این مواد برای رسیدن به تک‌تک یاخته‌های شما سفری طولانی در پیش دارند. دستگاه گوارش، بخشی از مسیر این سفر است. غذا در این سفر چه تغییرهایی می‌کند و از چه جاهایی می‌گذرد؟

یکی از کارهای دستگاه گوارش ما این است که غذاها را به قدری ریز کند که مواد آن بتوانند وارد خون شوند؛ یعنی غذا را به مولکول‌های قابل جذب تبدیل کند. این فرایند را گوارش می‌نامند (شکل زیر). ریز شدن مواد غذایی در بخش‌های متفاوت دستگاه گوارش انجام می‌شود.

لوله‌ای پرپیچ و خم

بخشی از دستگاه گوارش ما، لوله‌ای پرپیچ و خم است که از دهان شروع، و به مخرج ختم می‌شود. این لوله را لولۀ گوارش می‌نامند. لولهٔ گوارش از بخش‌های متفاوتی تشکیل شده است. هر یک از این بخش‌ها کار مشخصی انجام می‌دهند. بخش دیگر دستگاه گوارش، اندام‌هایی‌اند که در اطراف لولهٔ گوارش هستند و با آن ارتباط دارند. (شکل زیر)

اکنون ببینیم در هر یک از قسمت‌های لولهٔ گوارش، برای لقمهٔ نان و پنیر و سبزی‌ای که خورده‌اید، چه اتفاقی می‌افتد.

از دهان تا معده

وقتی غذا را می‌جوید در واقع، آن را با دندان‌هایتان ریز می‌کنید. حرکات زبان سبب می‌شود غذا با بزاق دهان ترکیب شود و به صورت توده‌های خمیری شکل درآید. بزاق دهان دارای آب و آنزیم است و از غده‌های بزاقی ترشح می‌شود (شکل زیر). آنزیم‌ها مولکول‌هایی‌ هستند که سرعت واکنش‌های شیمیایی را زیاد می‌کنند. بعضی آنزیم‌ها تجزیهٔ مواد غذایی را سرعت می‌بخشند؛ مثلاً نوعی آنزیم بزاقی در تجزیهٔ نشاسته به قند ساده نقش دارد.

وقتی شیرینی، ترشی می‌شود!

شنیده‌اید که خوردن شیرینی و شکلات از عوامل پوسیدگی دندان‌هاست؛ اما چرا؟ موادّ قندی غذای باکتری‌هایی هستند که در دهان وجود دارند. این باکتری‌ها اسید تولید می‌کنند. اسید، مینای دندان را از بین می‌برد و در نتیجه سبب پوسیدگی دندان می‌شود.

آنچه شما بعد از جویدن می‌بلعید، هیچ شباهتی به لقمهٔ غذایی که خورده‌اید، ندارد. مری مقصد بعدی این توده‌های خمیری شکل است، اما این توده قبل از اینکه وارد مری شود، سر چهارراهی به نام حلق قرار می‌گیرد (شکل زیر). هنگام بلع، فقط راه ورود به مری باز است و راه‌های دیگر بسته می‌شوند؛ بنابراین غذای خمیر شده وارد مری می‌شود.

وقتی غذا وارد مری می‌شود، ماهیچه‌های دیوارهٔ مری منقبض و منبسط می‌شوند. در نتیجه غذا به پایین و به سمت معده رانده می‌شود (شکل زیر).

غذا مدتی در معده باقی می‌ماند تا به خوبی با شیرۀ گوارشی معده ترکیب شود. این شیره را یاخته‌های پوششی معده ترشح می‌کنند. شیرهٔ گوارشی معده، آنزیم و اسید دارد. این دو ماده به گوارش مواد غذایی کمک می‌کنند. وقتی ماهیچه‌های دیوارهٔ معده منقبض می‌شوند، غذا نرم‌تر و با شیرهٔ گوارشی مخلوط می‌شود. غذای گوارش شده، معده را ترک می‌کند و وارد باریک‌روده می‌شود.

گوارش نهایی غذا

باریک‌روده محل گوارش نهایی غذاست. این کار به کمک آنزیم‌های متفاوتی انجام می‌گیرد که در باریک‌روده وجود دارند. این آنزیم‌ها، بیشتر موادمغذّی را تجزیه و در نتیجه گوارش می‌کنند.

بیشتر آنزیم‌های باریک روده در لوزالمعده (پانکراس) ساخته می‌شوند. آنزیم‌های ساخته شده در لوزالمعده از طریق لوله‌ای وارد ابتدای باریک روده می‌شوند (شکل زیر).

مواد مغذّی جذب می‌شوند

دانستیم که غذاها چگونه گوارش و به مولکول‌های قابل جذب تبدیل می‌شوند. مولکول‌های مواد مغذّی در باریک‌روده آن‌قدر کوچک شده‌اند که می‌توانند از غشای یاخته‌های آن عبور کنند (شکل زیر). باریک روده تنها بخشی از لولهٔ گوارش است که همهٔ مواد مغذّی از آن جذب و وارد خون می‌شوند.

آنچه به جا می‌ماند

موادی که در باریک روده گوارش نشده‌اند از آن خارج و وارد فراخ روده (رودهٔ بزرگ) می‌شوند؛ مثلاً بخشی از سبزی که همراه نان و پنیر خورده‌اید در باریک‌روده گوارش نمی‌شود؛ فکر می‌کنید چرا؟

موادی که از باریک‌روده خارج می‌شوند، هنوز مقدار زیادی آب و مواد معدنی دارند. بخشی از آنها در فراخ روده جذب می‌شوند. اگر فراخ روده این کار را انجام ندهد، بدن ما با مشکل کم آبی و کمبود مواد معدنی روبه‌رو می‌شود.

در سراسر لولهٔ گوارش ما انواعی از باکتری‌ها زندگی می‌کنند. باکتری‌هایی که در فراخ روده ما وجود دارند از مواد گوارش نشده، مانند سلولز تغذیه می‌کنند. این باکتری‌ها ویتامین K و برخی ویتامین‌های گروه B را تولید می‌کنند. فراخ روده می‌تواند این ویتامین‌ها را جذب و وارد خون کند. کار دیگر فراخ روده، دفع مدفوع است. با انقباض ماهیچه‌های فراخ روده، مدفوع به سمت مخرج حرکت می‌کند و احساس دفع ایجاد می‌شود.

کبد، مخزنی بزرگ

خونی که در رگ‌های اطراف باریک‌روده وجود دارد، سرشار از مواد مغذّی است. این خون ابتدا وارد کبد می‌شود (شکل زیر). بسیاری از موادمغذّی در این اندام ذخیره و با توجه به نیاز یاخته‌های بدن به تدریج وارد خون می‌شوند. کبد همچنین با این مواد، مواد دیگری می‌سازد که بدن ما به آنها نیاز دارد. از کارهای دیگر کبد، ساختن صفرا است. این ماده در کیسۀ صفرا ذخیره می‌شود.صفرا در گوارش چربی‌ها نقش دارد.

قندهایی که چربی می‌شوند

کربوهیدرات‌ها انرژی مورد نیاز یاخته‌های بدن ما را فراهم می‌کنند، اما اگر مقدار زیادی کربوهیدرات بخوریم، کبد از آنها برای ساختن چربی استفاده می‌کند. بنابراین اگر در خوردن خوراکی‌های پر از کربوهیدرات زیاده‌روی کنیم، با مشکل اضافه وزن روبه‌رو می‌شویم. پزشکان می‌گویند وزن مناسب در سلامت افراد مؤثر است. مثلا خطر فشارخون بالا و بیماری‌های قلبی در افرادی که اضافه وزن دارند، بیشتر است. از طرف دیگر، احتمال پوکی استخوان در افرادی که کمبود وزن دارند، بیشتر است. بنابراین اضافه وزن و کمبود وزن، به خصوص برای شما که در دوره رشد هستید، بسیار اهمیت دارد. آیا می‌دانید وزن شما حاصل چه عامل‌هایی است؟